Mijn Project Planktonium - de schoonheid van het onzichtbare leven

Jan van IJken

01-01-2026

Wat gebeurt er met het leven dat we met het blote oog niet kunnen zien? Die vraag liet me niet los toen ik voor het eerst plankton door een microscoop bekeek. Als winnaar van de Oog op de Natuur beurs in 2022 dook ik in de wondere wereld van deze onzichtbare organismen. In elk slootje, meer of zee, leven miljarden micro-organismen die van levensbelang zijn voor het ecosysteem op aarde. En toch zijn ze voor het oog verborgen. Met mijn project Planktonium wilde ik deze onzichtbare wereld zichtbaar én voelbaar maken.

De fascinatie begon bij een microscopisch beeld

Toen ik voor het eerst een beeld zag van plankton, wist ik meteen: dit moet ik vastleggen. De vormen, bewegingen en structuren zijn ongelooflijk mooi, bijna buitenaards. En toch zwemt dit leven gewoon in het water om de hoek. Het feit dat fyto- en zoöplankton ook nog eens essentieel zijn voor onze zuurstofproductie, de voedselketen én CO₂-reductie, maakte het voor mij meer dan een fotografisch onderwerp. Het werd een missie.

Waarom dit verhaal verteld moet worden

Plankton is beeldschoon, maar ook cruciaal voor ons voortbestaan. Zonder deze organismen zouden we geen lucht hebben om te ademen, geen vis in de zee en geen evenwicht in het ecosysteem. En toch zijn ze grotendeels onbekend. Ik wilde laten zien hoe complex en kwetsbaar deze wereld is, en hoe belangrijk het is dat we haar beschermen. De schoonheid van het onzichtbare moest tastbaar worden, via beeld en geluid.

Een intensief maakproces

Ik ben lid van het Nederlands Genootschap voor Microscopie (NGVM), waar ik veel technieken leerde. Maar uiteindelijk is het vooral veel doen. Proberen, leren en opnieuw beginnen. Mijn ervaring als fotograaf kwam goed van pas, net als mijn eerdere werk aan de film Becoming, waarin microscopie ook een grote rol speelde.

De organismen filmde en fotografeerde ik met een Leica lichtmicroscoop, voorzien van een trinoculaire tubus waar ik mijn Sony A7S II, A7S III en A7R III systeemcamera's op bevestigde. Met technieken zoals donkerveld belichting, timelapse en vooral focus stacking slaagde ik erin om beelden te maken die informatief en esthetisch zijn.

Van microscopie naar museumzaal

Planktonium groeide uit tot een korte film van 15 minuten én een fotoboek, uitgegeven bij Terra Lannoo. De Noorse geluidskunstenaar Jana Winderen componeerde een geluidslandschap van onderwatergeluiden bij de film. De film werd aangekocht door Museum De Lakenhal in Leiden en is inmiddels internationaal vertoond en bekroond op meerdere filmfestivals. Een hoogtepunt was dat de BBC beelden uit Planktonium gebruikte in Planet Earth III – Oceans. Daarnaast leidde het project tot talloze publicaties in onder meer National Geographic NL, New Scientist en tot live optredens waarbij ik samen met muzikanten plankton beelden projecteerde en improviseerde met geluid.

Bekijk de short film over Planktonium

De beurs van Oog op de Natuur

De technieken die ik gebruik zijn tijdrovend. Van het verzamelen van het plankton tot het filmen, timelapsen en monteren is een enorm arbeidsintensief proces. Dankzij de beurs van Oog op de Natuur kon ik de tijd nemen om dit project goed uit te voeren. Bovendien gaf het me zichtbaarheid en bereik via het netwerk van de stichting. Dat is niet alleen fijn voor dit project, maar ook voor al mijn toekomstige projecten. Ik werk momenteel aan een nieuwe korte film over de embryonale ontwikkeling van een kuiken. Ook daarin breng ik het onzichtbare naar het licht. Het wordt opnieuw een combinatie van kunst en wetenschap – precies het grensgebied waar ik me als maker het beste thuis voel.

Mijn advies voor fotografen

Volg je eigen fascinatie. Laat je niet leiden door trends of verwachtingen. De projecten die er écht toe doen zijn vaak de projecten die je maakt omdat je niet anders kunt. Werk langzaam, kijk goed en durf klein te kijken. Juist daar schuilt vaak het grootste verhaal.

Wil je meer te weten komen over dit onderwerp, of over mijn expertise binnen deze tak? Meld je dan aan voor mijn lezing over natuur foto- en videografie bij Cameranu!

Over Stichting Oog op de Natuur

Stichting Oog op de Natuur ondersteunt met beurzen fotografen die de schoonheid én kwetsbaarheid van onze natuur in beeld brengen. Hun projecten maken zichtbaar wat vaak onzichtbaar blijft: de dringende noodzaak om onze leefomgeving te beschermen. In samenwerking met Stichting Oog op de Natuur geeft Cameranu een aantal beurswinnaars de kans ook hier hun verhaal te vertellen en zo nog meer impact te maken. Wilt u dat deze stichting ook in de toekomst beurzen kan blijven verstrekken? Word dan Vriend van Oog op de Natuur en draag bij aan beeld met impact.

Bekijk handige macroproducten